چک صیادی چیست؟ ثبت، تایید، انتقال و برگشت چک صیادی

اگر در چند سال اخیر چک دریافت یا صادر کرده باشید، احتمالا با عبارت «چک صیادی» و الزام ثبت آن در سامانه صیاد روبه رو شده اید. اما چک صیادی چیست و چه تفاوتی با چک های قدیمی دارد؟ آیا نوشتن و امضای برگه چک برای صدور آن کافی است؟ اگر چک در سامانه ثبت نشده باشد، می توان آن را برگشت زد؟

در چک های جدید، فقط تکمیل برگه کاغذی کافی نیست. صادرکننده باید اطلاعات اصلی چک را در سامانه صیاد ثبت کند، گیرنده باید اطلاعات را بررسی و تایید کند و اگر چک به شخص دیگری منتقل شود، انتقال نیز باید در سامانه صیاد ثبت شود.

بانک مرکزی اعلام کرده است که ثبت چک های جدید بنفش رنگ از ابتدای سال ۱۴۰۰ در سامانه صیاد الزامی است. همچنین اطلاعاتی مانند مبلغ، تاریخ و هویت ذینفع باید علاوه بر برگه چک، در سامانه نیز ثبت شوند.

در این مقاله، نحوه ثبت چک صیادی، تایید چک، انتقال چک به شخص دیگر، استعلام و برگشت چک صیادی را مرحله به مرحله بررسی می کنیم و توضیح می دهیم اگر چک در سامانه صیاد ثبت نشده باشد چه اتفاقی می افتد.

چک صیادی چیست؟

چک صیادی به چک هایی گفته می شود که صدور، دریافت و انتقال آنها در سامانه یکپارچه صیاد بانک مرکزی ثبت می شود.

سامانه صیاد یا «سامانه صدور یکپارچه دسته چک» با هدف ایجاد نظارت متمرکز بر صدور دسته چک و معاملات مبتنی بر چک راه اندازی شده است. در این سامانه، هر برگ چک دارای شناسه صیادی منحصر به فرد است و اطلاعات اصلی آن به صورت سیستمی ثبت می شود.

چک های جدید معمولا با تم بنفش شناخته می شوند و دارای شناسه صیادی هستند. مهم ترین تفاوت آنها با چک های قدیمی این است که اعتبار و کارسازی آنها فقط به برگه فیزیکی وابسته نیست و اطلاعات چک باید در سامانه صیاد نیز ثبت و تایید شود.

بر اساس مقررات مربوط به چک های جدید، صدور چک در وجه حامل نیز امکان پذیر نیست و ذینفع باید مشخص باشد.

سامانه صیاد چیست؟

سامانه صیاد زیر نظر بانک مرکزی فعالیت می کند و برای مدیریت فرآیندهای اصلی چک های جدید طراحی شده است.

مهم ترین عملیات مربوط به چک در این سامانه عبارت اند از:

• ثبت صدور چک توسط صادرکننده

• استعلام اطلاعات چک

• تایید یا رد چک توسط گیرنده

• انتقال چک به شخص دیگر

• تایید انتقال توسط گیرنده جدید

بانک مرکزی همچنین امکان استعلام وضعیت چک صیادی را در پایگاه اطلاع رسانی خود فراهم کرده است.

نحوه ثبت چک صیادی توسط صادرکننده

نحوه ثبت چک صیادی در بانک ها و اپلیکیشن های مختلف ممکن است از نظر ظاهر منوها کمی متفاوت باشد، اما اطلاعات مورد نیاز و روند اصلی تقریبا یکسان است.

مرحله اول: تکمیل برگه چک

ابتدا صادرکننده باید برگه فیزیکی چک را کامل کند. اطلاعاتی که روی برگه نوشته می شود باید با اطلاعاتی که در سامانه ثبت خواهد شد مطابقت داشته باشد.

مهم ترین اطلاعات عبارت اند از:

• مبلغ چک

• تاریخ چک

• مشخصات گیرنده

• امضا

• سایر اطلاعات مورد نیاز برگه

مرحله دوم: ورود به خدمات چک صیادی

صادرکننده می تواند از یکی از روش های مورد تایید بانک مرکزی برای دسترسی به سامانه صیاد استفاده کند.

از جمله:

• اینترنت بانک

• همراه بانک

• برنامک های پرداخت

• شعب بانک ها

• خودپردازها

• کیوسک های بانکی

بانک مرکزی برای برخی خدمات و مبالغ مشخص، سرویس پیامکی نیز پیش بینی کرده است. رابط کاربری و خدمات قابل ارائه ممکن است در بانک های مختلف متفاوت باشد.

مرحله سوم: وارد کردن شناسه صیادی

شناسه صیادی درج شده روی برگه چک وارد سامانه می شود تا برگه مورد نظر شناسایی شود.

مرحله چهارم: ثبت مبلغ و تاریخ

مبلغ و تاریخ چک باید دقیقا مطابق اطلاعات نوشته شده روی برگه فیزیکی وارد شود.

مرحله پنجم: ثبت اطلاعات گیرنده

صادرکننده باید اطلاعات هویتی ذینفع یا ذینفعان را در سامانه وارد کند.

بانک مرکزی اعلام کرده است اطلاعات متغیر اصلی چک شامل تاریخ، مبلغ و هویت ذینفع باید هنگام ثبت وارد شود.

مرحله ششم: بررسی و ثبت نهایی

قبل از ثبت نهایی، اطلاعات را دوباره کنترل کنید. اشتباه در مبلغ، تاریخ یا کد ملی گیرنده می تواند در زمان تایید یا وصول چک مشکل ایجاد کند.

تایید چک صیادی توسط گیرنده چگونه انجام می شود؟

ثبت چک توسط صادرکننده پایان کار نیست. شخصی که چک را دریافت می کند نیز باید اطلاعات ثبت شده در سامانه را بررسی کند.

گیرنده باید با استفاده از شناسه صیادی، چک را استعلام کرده و موارد زیر را با برگه فیزیکی تطبیق دهد:

• مبلغ

• تاریخ

• نام و مشخصات گیرنده

• شناسه صیادی

اگر اطلاعات درست باشد، گزینه تایید انتخاب می شود.

اگر اطلاعات سامانه با برگه فیزیکی اختلاف داشته باشد، گیرنده نباید بدون بررسی، چک را تایید کند.

طبق راهنمای بانک مرکزی، در صورت تایید، چک در وضعیت ثبت نهایی قرار می گیرد. اگر گیرنده اطلاعات را رد کند، باید علت رد را در سامانه انتخاب کرده و برگه فیزیکی چک را به صادرکننده یا انتقال دهنده برگرداند.

قبل از قبول چک صیادی چه چیزهایی را بررسی کنیم؟

یکی از مهم ترین نکات درباره چک صیادی این است که نباید صرفا به برگه فیزیکی اعتماد کرد.

قبل از تحویل گرفتن چک:

1. شناسه صیادی را بررسی کنید.

2. مطمئن شوید چک واقعا به نام شما ثبت شده است.

3. مبلغ ثبت شده را با مبلغ روی برگه مقایسه کنید.

4. تاریخ را کنترل کنید.

5. نام یا کد ملی گیرنده را بررسی کنید.

6. بعد از تطبیق اطلاعات، دریافت چک را تایید کنید.

بانک مرکزی نیز توصیه کرده است گیرنده قبل از دریافت برگ چک، وضعیت ثبت آن را در سامانه بررسی کند.

اگر اطلاعات چک در سامانه و برگه متفاوت باشد چه می شود؟

اطلاعات برگه فیزیکی و سامانه صیاد باید با یکدیگر مطابقت داشته باشند.

برای مثال ممکن است:

• روی چک ۵۰۰ میلیون تومان نوشته شده ولی در سامانه ۵۰ میلیون تومان ثبت شده باشد.

• تاریخ سامانه با تاریخ روی چک متفاوت باشد.

• کد ملی گیرنده اشتباه وارد شده باشد.

طبق FAQ بانک مرکزی، مغایرت اطلاعات فیزیکی چک و اطلاعات سامانه می تواند موجب برگشت چک شود. بانک مرکزی همچنین این مغایرت را از موارد قابل ثبت به عنوان عدم پرداخت دانسته است.

بنابراین گیرنده باید قبل از تایید، اطلاعات را با دقت مقایسه کند.

اگر صادرکننده اطلاعات را اشتباه ثبت کرده باشد چه باید کرد؟

اگر اطلاعات اشتباه ثبت شده و گیرنده هنوز آن را تایید یا رد نکرده باشد، امکان اصلاح از طریق فرآیندی که بانک مرکزی تعیین کرده وجود دارد.

طبق FAQ بانک مرکزی، صادرکننده می تواند با مراجعه به شعبه و همراه داشتن لاشه چک، نسبت به لغو ثبت اقدام کند و سپس اطلاعات صحیح را ثبت کند.

اگر گیرنده به اشتباه گزینه «رد» را انتخاب کرده باشد، امکان تبدیل مستقیم آن به تایید وجود ندارد و صادرکننده باید چک را مجددا به نفع گیرنده ثبت کند.

انتقال چک صیادی چگونه انجام می شود؟

یکی از تفاوت های مهم چک های جدید با چک های قدیمی به نحوه انتقال آنها مربوط می شود.

در چک صیادی جدید، انتقال قانونی باید در سامانه صیاد ثبت شود. بنابراین صرف امضا یا پشت نویسی برگه برای انتقال چک جدید کافی نیست.

مراحل انتقال چک صیادی

دارنده چک باید:

1. ابتدا چک را در سامانه صیاد تایید کرده باشد.

2. وارد بخش انتقال چک صیادی شود.

3. شناسه صیادی چک را وارد کند.

4. اطلاعات گیرنده جدید را ثبت کند.

5. انتقال را تایید کند.

6. برگه فیزیکی را به گیرنده جدید تحویل دهد.

گیرنده جدید نیز پس از دریافت برگه باید وارد سامانه شده و انتقال انجام شده را بررسی و تایید کند.

بانک مرکزی تصریح کرده است که برای انتقال چک جدید، ثبت هویت ذینفع جدید در سامانه جایگزین پشت نویسی سنتی شده و انتقال گیرنده نیز باید پس از دریافت چک آن را تایید کند.

آیا انتقال چک صیادی با پشت نویسی امکان پذیر است؟

برای چک های جدید صیادی، انتقال باید در سامانه ثبت شود.

بنابراین اینکه دارنده فقط پشت چک را امضا کند و آن را به شخص دیگری تحویل دهد، جایگزین ثبت انتقال در سامانه صیاد نیست.

بانک مرکزی حتی در پاسخ به وضعیت انتقال های ثبت نشده اعلام کرده است اگر انتقال در سامانه ثبت نشود، اساسا انتقال سیستمی مورد نظر قانون انجام نشده است.

به همین دلیل هنگام دریافت چک از شخصی غیر از صادرکننده اصلی، حتما بررسی کنید چک در سامانه به نام شما منتقل شده باشد.

چک صیادی چند بار قابل انتقال است؟

برای تعداد دفعات انتقال چک صیادی محدودیت مشخصی تعیین نشده است.

بانک مرکزی اعلام کرده انتقال چک جدید در سامانه صیاد از نظر تعداد محدودیت ندارد؛ اما در هر انتقال باید اطلاعات ذینفع جدید به درستی ثبت شود.

آیا چک صیادی را می توان در وجه حامل صادر کرد؟

چک های جدید صیادی نباید در وجه حامل صادر شوند.

صادرکننده باید شخص یا اشخاص مشخصی را به عنوان ذینفع معرفی و اطلاعات آنها را در سامانه ثبت کند. انتقال بعدی نیز باید از طریق سامانه انجام شود.

این موضوع یکی از مهم ترین تفاوت های چک صیادی با برخی چک های قدیمی است.

برگشت چک صیادی چگونه انجام می شود؟

اگر چک به درستی ثبت و تایید شده باشد اما در سررسید موجودی کافی برای پرداخت آن وجود نداشته باشد، دارنده می تواند برای وصول یا برگشت چک اقدام کند.

بانک در صورت عدم پرداخت و بنا به درخواست دارنده، وضعیت غیر قابل پرداخت بودن چک را در سامانه یکپارچه بانک مرکزی ثبت می کند و گواهی عدم پرداخت دارای کد رهگیری صادر می شود.

در گواهی عدم پرداخت باید اطلاعاتی مانند علت عدم پرداخت و کد رهگیری درج شده باشد. این گواهی برای بسیاری از اقدامات بعدی قضایی یا ثبتی اهمیت اساسی دارد.

برای آشنایی با یکی از روش های بعد از برگشت چک، می توانید مقاله مزایا و معایب وصول مطالبات از طریق اجرای ثبت را مطالعه کنید.

اگر موجودی حساب کمتر از مبلغ چک باشد چه می شود؟

اگر حساب صادرکننده مقداری موجودی داشته باشد ولی موجودی برای پرداخت کل مبلغ کافی نباشد، دارنده می تواند پرداخت همان مبلغ موجود را درخواست کند.

بانک باید مبلغ موجود را پرداخت کرده و برای باقی مانده مبلغ، گواهی عدم پرداخت صادر کند.

بنابراین دارنده مجبور نیست به دلیل کسری بخشی از مبلغ، از دریافت موجودی قابل پرداخت صرف نظر کند.

بعد از برگشت چک صیادی چه اتفاقی برای صادرکننده می افتد؟

پس از ثبت غیر قابل پرداخت بودن یا کسری مبلغ چک، اطلاعات آن در سامانه بانک مرکزی ثبت می شود.

طبق مقررات فعلی، پس از طی مهلت قانونی، محدودیت هایی برای صاحب حساب و صادرکننده چک برگشتی اعمال می شود که از جمله آنها می توان به محدودیت در افتتاح حساب یا دریافت برخی خدمات بانکی و مسدود شدن مبالغ موجود در حساب های بانکی تا میزان کسری چک اشاره کرد.

اگر علاوه بر اصل وجه چک، موضوع کاهش ارزش پول نیز مطرح باشد، شرایط آن را در مقاله خسارت تاخیر تادیه چیست بررسی کرده ایم.

اگر چک صیادی در سامانه ثبت نشده باشد چه می شود؟

این قسمت یکی از مهم ترین موضوعات مقاله است.

طبق تبصره ۱ ماده ۲۱ مکرر قانون صدور چک، چک های جدیدی که اطلاعات آنها در سامانه صیاد ثبت نشده باشد، مشمول سازوکارها و مزایای قانون صدور چک نخواهند بود و بانک نیز مکلف به پرداخت آنها به عنوان چک صیادی ثبت شده نیست.

بانک مرکزی در FAQ خود صراحتا اعلام کرده است که چک صیادی ثبت نشده، مشمول سازوکارهای قانون صدور چک نیست و می تواند صرفا نقش یک سند مدنی برای اثبات طلب داشته باشد.

بنابراین جمله «برگه کاملا بی ارزش است» تعبیر دقیقی نیست؛ زیرا ممکن است برگه و رابطه قراردادی میان طرفین همچنان برای اثبات یک طلب مورد استناد قرار گیرد، اما دارنده از امتیازات قانونی یک چک صیادی صحیح و ثبت شده برخوردار نیست.

آیا چک صیادی ثبت نشده را می توان برگشت زد؟

چک ثبت نشده وضعیت متفاوتی با چک ثبت شده ای دارد که موجودی کافی ندارد.

در مورد چک ثبت نشده، بانک گواهی عدم پرداخت معمول چک که دارای آثار قانونی مربوط به چک برگشتی است صادر نمی کند.

در بخشنامه بانک مرکزی درباره چک های ثبت نشده نیز پیش بینی شده است که بنا به درخواست ذینفع، اعلامیه ای مبنی بر عدم ثبت چک صادر شود؛ اما این اعلامیه «گواهی عدم پرداخت» محسوب نمی شود و مزایای گواهی عدم پرداخت چک را ندارد.

پس بین این دو وضعیت تفاوت مهمی وجود دارد:

چک ثبت شده ولی بدون موجودی: امکان صدور گواهی عدم پرداخت وجود دارد.

چک صیادی ثبت نشده: مشمول فرآیند عادی برگشت چک و امتیازات آن نیست.

آیا می توان صادرکننده را مجبور کرد چک را در سامانه صیاد ثبت کند؟

یکی از مهم ترین تغییرات حقوقی جدید درباره چک صیادی مربوط به همین موضوع است.

در گذشته درباره امکان طرح دعوای «الزام صادرکننده به ثبت چک در سامانه صیاد» اختلاف نظر وجود داشت.

اما هیات عمومی دیوان عالی کشور در رای وحدت رویه شماره ۸۷۰ مورخ ۱۴۰۴/۰۷/۲۲ اعلام کرد اگر دارنده با وجود درج الزام ثبت در سامانه صیاد، برگه چک را بدون ثبت دریافت کرده باشد، دعوای وی برای الزام صادرکننده به ثبت چک در سامانه صیاد قابلیت استماع ندارد.

پس از این رای، بانک مرکزی نیز در سال ۱۴۰۴ دستورالعمل مربوط به عبارت درج شده روی برگه های چک را اصلاح و بر بی اعتباری صدور و پشت نویسی چک بدون درج در سامانه صیاد تاکید کرد.

به همین دلیل، مهم ترین توصیه عملی این است:

چک صیادی ثبت نشده را تحویل نگیرید و ثبت آن را به بعد موکول نکنید.

آیا با چک صیادی ثبت نشده می توان طلب را مطالبه کرد؟

ثبت نشدن چک لزوما به معنی از بین رفتن اصل طلب نیست.

ممکن است دارنده بتواند با استفاده از برگه چک، قرارداد، رسید، پیام ها، اسناد پرداخت و سایر مدارک، وجود طلب خود را در دادگاه اثبات و از طریق قواعد عمومی حقوقی مطالبه وجه کند.

اما این مسیر با استفاده از مزایای خاص قانون صدور چک متفاوت است.

به همین دلیل، در معاملات مهم بهتر است علاوه بر چک، قرارداد و مدارک مربوط به علت صدور آن نیز نگهداری شود.

برای آشنایی با تفاوت مدارک اثبات طلب، مقاله انواع رسید دریافت وجه و اهمیت آن نیز می تواند مفید باشد.

آیا ثبت نکردن چک صیادی جرم است؟

صرف ثبت نکردن چک در سامانه صیاد به خودی خود با عنوان کیفری مستقلی که صرفا بابت «عدم ثبت» باشد همراه نشده است؛ اما نتیجه مهم آن خارج شدن برگه از سازوکارها و مزایای مخصوص چک های جدید است.

البته اگر در کنار این رفتار، عناوین کیفری دیگری مانند کلاهبرداری، جعل، خیانت در امانت یا رفتار مجرمانه دیگری مطرح باشد، موضوع باید بر اساس شرایط همان پرونده به طور جداگانه بررسی شود.

اگر چک بابت ضمانت باشد آیا باید در صیاد ثبت شود؟

بله.

چک های ضمانتی جدید نیز از الزام ثبت در سامانه صیاد خارج نیستند. مبلغ، تاریخ و سایر اطلاعات لازم باید روی برگه و در سامانه درج شود.

بانک مرکزی نیز چک های ضمانتی را مشمول مقررات مربوط به چک های صیادی دانسته است.

اگر بین استفاده از چک و سفته برای ضمانت مردد هستید، مقاله سفته چیست؟ شرایط مطالبه وجه، واخواست و مسئولیت امضاکنندگان می تواند برای مقایسه این دو سند مفید باشد.

آیا بعد از فسخ معامله می توان چک صیادی را باطل کرد؟

اگر معامله ای که چک بابت آن صادر شده پیش از سررسید فسخ شود و طرفین چک را به صادرکننده بازگردانند، امکان انجام فرآیند ابطال وجود دارد.

طبق راهنمای بانک مرکزی، صادرکننده می تواند با مراجعه به شعبه بانک و ارائه لاشه چک، درخواست ابطال چک صیادی را مطرح کند.

صرف توافق شفاهی بر فسخ معامله بدون تعیین تکلیف برگه و وضعیت سامانه ای چک، می تواند در آینده باعث اختلاف شود.

اشتباهات رایج در استفاده از چک صیادی

دریافت چک قبل از ثبت در سامانه

این یکی از پرریسک ترین اشتباهات است. ابتدا ثبت چک را استعلام کنید و بعد برگه را تحویل بگیرید.

تایید چک بدون کنترل مبلغ و تاریخ

قبل از تایید، مبلغ، تاریخ و مشخصات گیرنده را دقیقا با برگه تطبیق دهید.

انتقال چک فقط با پشت نویسی

در چک های جدید، انتقال باید در سامانه صیاد ثبت شود.

اعتماد به تصویر چک

اصل برگه فیزیکی همچنان اهمیت دارد. ثبت سامانه ای به این معنی نیست که نگهداری و تحویل فیزیکی چک در تمام مراحل بی اهمیت شده است.

دریافت چک در وجه حامل

چک های جدید باید به نام ذینفع مشخص صادر شوند.

موکول کردن ثبت چک به آینده

بعد از رای وحدت رویه شماره ۸۷۰، اتکا به این تصور که «بعدا صادرکننده را مجبور به ثبت می کنم» می تواند دارنده را با مشکل جدی مواجه کند.

سوالات متداول درباره چک صیادی