سفته چیست؟ شرایط مطالبه وجه، واخواست و مسئولیت امضاکنندگان

سفته چیست و چه زمانی می توان وجه آن را مطالبه کرد؟ سفته یکی از اسناد تجاری مهم در معاملات مالی، روابط کاری، ضمانت ها و بدهی های مدت دار است. بسیاری از افراد سفته را امضا می کنند یا از دیگران سفته می گیرند، اما دقیقا نمی دانند اگر مبلغ آن پرداخت نشود، چه مراحلی برای مطالبه وجه سفته لازم است.

اشتباه در نوشتن سفته، بی توجهی به تاریخ سررسید، واخواست نکردن به موقع یا ندانستن مسئولیت ضامن و ظهرنویس می تواند باعث شود دارنده سفته بخشی از مزایای قانونی خود را از دست بدهد.

در این راهنما توضیح می دهیم سفته چیست، چگونه باید تنظیم شود، واخواست سفته چه اهمیتی دارد، مهلت مطالبه سفته چقدر است و مسئولیت صادرکننده، ضامن و ظهرنویس چگونه تعیین می شود.

سفته چیست؟

سفته یا فته طلب سندی است که به موجب آن، امضا کننده تعهد می کند مبلغ مشخصی را در موعد معین یا عندالمطالبه، در وجه شخص معین، به حواله کرد او یا در وجه حامل پرداخت کند.

به زبان ساده، سفته یک تعهد کتبی برای پرداخت پول است. شخصی که سفته را امضا می کند، متعهد می شود مبلغ نوشته شده روی سفته را در زمان مقرر به دارنده آن بپردازد.

سفته معمولا در این موارد استفاده می شود:

• بدهی های مالی

• معاملات تجاری

• ضمانت حسن انجام کار

• تضمین اجرای قرارداد

• خرید و فروش مدت دار

• روابط کاری و استخدامی

• ضمانت بازپرداخت وام یا تعهد

نکته مهم این است که سفته اگر درست تنظیم و به موقع پیگیری شود، می تواند ابزار موثری برای مطالبه طلب باشد؛ اما اگر ناقص نوشته شود یا مهلت های قانونی آن رعایت نشود، پیگیری آن دشوارتر خواهد شد.

ارکان اصلی سفته

برای اینکه سفته اعتبار تجاری کامل داشته باشد، باید چند بخش مهم در آن مشخص باشد.

۱. امضا یا مهر صادرکننده

مهم ترین رکن سفته، امضا یا مهر صادرکننده است. بدون امضا یا مهر، سفته تعهد آور نیست.

صادرکننده همان شخصی است که متعهد می شود مبلغ سفته را پرداخت کند. اگر شخص حقوقی مانند شرکت سفته صادر کند، باید امضای صاحبان امضای مجاز و مهر شرکت مطابق اختیار قانونی درج شود.

۲. مبلغ سفته

مبلغ سفته باید روشن و دقیق باشد. بهتر است مبلغ هم به عدد و هم به حروف نوشته شود تا احتمال اختلاف یا سوء استفاده کمتر شود.

اگر مبلغ نوشته شده بیش از سقف مبلغ چاپی سفته باشد، ممکن است از نظر مالیاتی یا اعتبار شکلی مشکل ایجاد شود. بنابراین مبلغ تعهد باید با ظرفیت برگه سفته و توافق طرفین هماهنگ باشد.

۳. نام گیرنده وجه

سفته می تواند در وجه شخص معین، به حواله کرد شخص معین یا در وجه حامل صادر شود.

برای کاهش ریسک، بهتر است نام گیرنده وجه به صورت دقیق نوشته شود. صدور سفته در وجه حامل ممکن است انتقال آن را ساده تر کند، اما در صورت گم شدن یا سوء استفاده، خطر بیشتری برای صادرکننده دارد.

۴. تاریخ صدور

تاریخ صدور نشان می دهد سفته در چه زمانی تنظیم شده است. این تاریخ در تشخیص رابطه طرفین، زمان ایجاد تعهد و بعضی مهلت های قانونی اهمیت دارد.

۵. تاریخ پرداخت یا سررسید

تاریخ پرداخت مشخص می کند دارنده از چه زمانی می تواند وجه سفته را مطالبه کند.

اگر سفته تاریخ پرداخت داشته باشد، دارنده باید در سررسید برای مطالبه اقدام کند. اگر سفته عندالمطالبه باشد، دارنده هر زمان می تواند پرداخت را مطالبه کند؛ اما برای حفظ حقوق خود باید مطالبه را قابل اثبات انجام دهد.

انواع سفته از نظر زمان پرداخت

سفته از نظر زمان پرداخت معمولا به دو دسته اصلی تقسیم می شود.

سفته دارای سررسید

در این نوع سفته، تاریخ مشخصی برای پرداخت تعیین می شود. دارنده باید در تاریخ سررسید برای دریافت وجه اقدام کند و اگر مبلغ پرداخت نشد، موضوع واخواست سفته را در مهلت قانونی بررسی کند.

مثال:

«پرداخت در تاریخ ۱۴۰۵/۰۸/۳۰»

سفته عندالمطالبه

در سفته عندالمطالبه، تاریخ پرداخت مشخص نشده و پرداخت به مطالبه دارنده وابسته است. در این حالت، بهتر است دارنده ابتدا از طریق اظهارنامه رسمی یا روش قابل اثبات دیگر، پرداخت وجه سفته را مطالبه کند.

ارسال اظهارنامه می تواند زمان مطالبه را روشن کند و بعدا در دعوای مطالبه وجه سفته، به عنوان قرینه و مدرک استفاده شود.

سفته ضمانتی چیست؟

سفته ضمانتی سفته ای است که برای پرداخت مستقیم بدهی صادر نمی شود، بلکه هدف از آن تضمین انجام یک تعهد است. این نوع سفته در قراردادهای کاری، قراردادهای پیمانکاری، اجاره تجهیزات، همکاری تجاری یا تحویل کالا زیاد استفاده می شود.

برای مثال، کارفرما ممکن است از کارمند سفته بگیرد تا حسن انجام کار یا تعهدات شغلی او تضمین شود.

در سفته ضمانتی، بهتر است حتما در متن سفته یا قرارداد مرتبط نوشته شود:

• سفته بابت چه تعهدی داده شده است؛

• در چه شرایطی دارنده حق استفاده از سفته را دارد؛

• پس از پایان تعهد، سفته چگونه باید مسترد شود؛

• شماره سفته و مبلغ آن در قرارداد ذکر شود.

اگر سفته بابت ضمانت حسن انجام کار داده شده باشد، دارنده معمولا باید اثبات کند تعهد اصلی نقض شده است. بنابراین مطالبه وجه سفته ضمانتی همیشه مانند مطالبه سفته پرداختی ساده نیست.

برای جزئیات بیشتر درباره نحوه نوشتن و استفاده از سفته ضمانتی، می توانید مقاله سفته در عمل را مطالعه کنید.

تفاوت سفته با چک

سفته و چک هر دو از اسناد تجاری پرکاربرد هستند، اما از نظر نحوه صدور، پیگیری و ضمانت اجرا تفاوت های مهمی دارند.

معیار	سفته	چک
صادرکننده	هر شخص می تواند صادر کند	معمولا صاحب حساب بانکی صادر می کند
نیاز به حساب بانکی	ندارد	دارد
امکان اقدام کیفری	اصولا ندارد	در شرایط قانونی ممکن است
امکان صدور اجراییه مستقیم	معمولا ندارد	در برخی شرایط دارد
کاربرد رایج	ضمانت، بدهی مدت دار، تعهد قراردادی	پرداخت، ضمانت، معاملات روزمره
واخواست یا گواهی عدم پرداخت	واخواست سفته	گواهی عدم پرداخت چک

در چک های جدید، رعایت مقررات سامانه صیاد اهمیت زیادی دارد. اگر درباره ثبت، تایید یا انتقال چک سوال دارید، مقاله چک صیادی چیست را بخوانید.

تفاوت سفته با رسید دریافت وجه

رسید دریافت وجه فقط نشان می دهد مبلغی بین دو شخص رد و بدل شده یا تعهدی ثبت شده است. اما سفته یک سند تجاری است و در صورت رعایت شرایط قانونی، دارنده می تواند از برخی امتیازات خاص اسناد تجاری استفاده کند.

البته اگر سفته ناقص باشد یا واخواست آن به موقع انجام نشود، ممکن است دارنده همچنان بتواند بر اساس قواعد عمومی حقوقی مطالبه وجه کند، اما بخشی از مزایای تجاری سفته را از دست بدهد.

برای شناخت بهتر ارزش مدارک مالی و نقش آنها در دادگاه، مقاله انواع رسید دریافت وجه و اهمیت آن مناسب است.

نحوه درست پر کردن سفته

برای کاهش اختلاف و جلوگیری از سوء استفاده، هنگام پر کردن سفته این موارد را رعایت کنید:

• مبلغ را هم به عدد و هم به حروف بنویسید.

• نام گیرنده وجه را دقیق درج کنید.

• تاریخ صدور را مشخص کنید.

• تاریخ پرداخت یا عبارت عندالمطالبه را روشن بنویسید.

• اگر سفته بابت ضمانت است، علت صدور را در قرارداد جداگانه ذکر کنید.

• از دادن سفته سفید امضا خودداری کنید.

• شماره سفته را در قرارداد یا رسید تحویل سفته بنویسید.

• اگر چند سفته داده می شود، شماره و مبلغ همه آنها در قرارداد بیاید.

• نسخه ای از قرارداد یا رسید تحویل سفته را نگه دارید.

ظهرنویسی سفته یعنی چه؟

ظهرنویسی یعنی دارنده سفته پشت آن را امضا کند و سفته را به شخص دیگری منتقل کند یا وصول آن را به دیگری واگذار کند.

ظهرنویسی می تواند اهداف مختلفی داشته باشد:

• انتقال مالکیت سفته به دارنده جدید

• وکالت برای وصول سفته

• ضمانت پرداخت سفته

برای جلوگیری از اختلاف، بهتر است کنار امضا نوشته شود که امضا بابت انتقال است، ضمانت است یا وکالت در وصول. اگر فقط پشت سفته امضا شود و توضیحی نوشته نشود، تشخیص ماهیت امضا ممکن است محل اختلاف شود.

مسئولیت صادرکننده سفته

صادرکننده، بدهکار اصلی سفته است. یعنی اگر سفته در سررسید پرداخت نشود، دارنده می تواند علیه صادرکننده دادخواست مطالبه وجه سفته ثبت کند.

مسئولیت صادرکننده با واخواست از بین نمی رود. حتی اگر دارنده سفته را واخواست نکند، اصل حق مطالبه از صادرکننده معمولا باقی است؛ اما ممکن است دارنده برخی مزایای تجاری و امکان رجوع به بعضی امضاکنندگان را از دست بدهد.

مسئولیت ضامن و ظهرنویس در سفته

یکی از مهم ترین موضوعات در مطالبه وجه سفته، مسئولیت ضامن و ظهرنویس است.

مسئولیت ظهرنویس

ظهرنویس شخصی است که سفته را به دیگری منتقل کرده است. اگر سفته در موعد پرداخت نشود و دارنده مهلت های قانونی را رعایت کند، ممکن است بتواند علاوه بر صادرکننده، به ظهرنویسان نیز مراجعه کند.

برای حفظ حق رجوع به ظهرنویس، واخواست سفته در مهلت قانونی اهمیت زیادی دارد.

مسئولیت ضامن

ضامن شخصی است که پرداخت وجه سفته را از طرف یکی از مسئولان سفته تضمین می کند. ضامن معمولا با کسی مسئولیت تضامنی دارد که از او ضمانت کرده است.

بهتر است در متن ضمانت نوشته شود ضامن از چه شخصی ضمانت می کند؛ مثلا:

«اینجانب پرداخت وجه این سفته را از طرف صادرکننده ضمانت می کنم.»

اگر مشخص نباشد ضمانت از چه کسی است، در عمل ممکن است اختلاف ایجاد شود و دادگاه باید از متن سند و قرائن، مسئولیت ضامن را تشخیص دهد.

مسئولیت تضامنی در سفته یعنی چه؟

مسئولیت تضامنی یعنی دارنده می تواند برای مطالبه کل مبلغ، به یک یا چند نفر از مسئولان سفته مراجعه کند؛ نه اینکه مجبور باشد فقط از صادرکننده شروع کند.

البته استفاده کامل از این مزیت، به رعایت شرایط قانونی وابسته است. اگر دارنده سفته را به موقع واخواست نکند یا در مهلت قانونی علیه ظهرنویس طرح دعوا نکند، ممکن است حق رجوع به ظهرنویس را از دست بدهد.

بنابراین اگر سفته چند امضا دارد، زمان اقدام بسیار مهم است.

مطالبه وجه سفته چگونه انجام می شود؟

اگر مبلغ سفته در موعد پرداخت نشود، دارنده باید برای مطالبه وجه سفته مسیر درستی را انتخاب کند.

مرحله اول: بررسی سفته و مدارک

قبل از هر اقدام، باید مشخص شود:

• سفته تاریخ دارد یا عندالمطالبه است؛

• مبلغ و نام گیرنده درست نوشته شده است؛

• سفته بابت پرداخت است یا ضمانت؛

• پشت سفته امضا یا ظهرنویسی شده است؛

• ضامن وجود دارد یا خیر؛

• قرارداد یا رسید جداگانه وجود دارد یا خیر.

مرحله دوم: مطالبه رسمی وجه

در سفته های عندالمطالبه یا مواردی که لازم است مطالبه قابل اثبات باشد، ارسال اظهارنامه رسمی می تواند مفید باشد.

اظهارنامه نشان می دهد دارنده سفته در تاریخ مشخص، پرداخت وجه را مطالبه کرده است.

مرحله سوم: واخواست سفته

اگر دارنده بخواهد از مزایای تجاری سفته، از جمله رجوع به ظهرنویس و برخی امتیازات مربوط به توقیف اموال استفاده کند، باید موضوع واخواست سفته را در مهلت قانونی بررسی کند.

واخواست به زبان ساده، اعتراض رسمی دارنده به عدم پرداخت وجه سفته است.

مرحله چهارم: ثبت دادخواست مطالبه وجه سفته

اگر بدهکار پرداخت نکند، دارنده باید دادخواست مطالبه وجه سفته را ثبت کند. در دادخواست می توان علاوه بر اصل مبلغ، خسارت تاخیر تادیه، هزینه دادرسی و سایر خسارات قانونی را نیز مطالبه کرد؛ البته پذیرش هر مورد به شرایط پرونده و نظر دادگاه بستگی دارد.

مرحله پنجم: درخواست تامین خواسته

اگر دارنده نگران انتقال اموال بدهکار باشد، می تواند در صورت وجود شرایط قانونی، درخواست تامین خواسته و توقیف اموال بدهکار را مطرح کند.

تامین خواسته یعنی دادگاه پیش از پایان رسیدگی، به میزان طلب، اموال بدهکار را موقتا توقیف کند تا امکان وصول طلب از بین نرود.

واخواست سفته چیست؟

واخواست سفته اعتراض رسمی دارنده به پرداخت نشدن وجه سفته در موعد مقرر است. این اقدام برای حفظ برخی حقوق دارنده، به ویژه حق مراجعه به ظهرنویسان، اهمیت زیادی دارد.

واخواست با اظهارنامه عادی یکی نیست. اظهارنامه برای مطالبه و اعلام رسمی خواسته به طرف مقابل استفاده می شود؛ اما واخواست، تشریفات خاص اعتراض به عدم پرداخت سند تجاری است.

در عمل، دارنده باید در مهلت قانونی اقدام کند و مدارک لازم را از طریق مرجع مربوط ارائه دهد.

مهلت واخواست سفته چقدر است؟

مهلت واخواست سفته معمولا ۱۰ روز از تاریخ سررسید است. اگر سفته در سررسید پرداخت نشود، دارنده باید در این مهلت برای واخواست عدم پرداخت اقدام کند.

اگر سفته عندالمطالبه باشد، بهتر است ابتدا مطالبه به شکل قابل اثبات انجام شود و سپس با توجه به تاریخ مطالبه و شرایط پرونده، درباره واخواست تصمیم گیری شود.

بی توجهی به مهلت واخواست ممکن است باعث شود دارنده نتواند از برخی مزایای اسناد تجاری علیه ظهرنویس ها استفاده کند.

مهلت مطالبه سفته چقدر است؟

عبارت مهلت مطالبه سفته ممکن است به چند موضوع متفاوت اشاره کند:

۱. مهلت مراجعه به صادرکننده

اصل مطالبه وجه از صادرکننده، با واخواست نکردن فورا از بین نمی رود. دارنده می تواند علیه صادرکننده طرح دعوا کند، اما ممکن است مزایای تجاری سند محدود شود.

۲. مهلت واخواست

برای حفظ حقوق تجاری، واخواست سفته باید در مهلت قانونی انجام شود. مهلت رایج واخواست، ۱۰ روز از تاریخ سررسید است.

۳. مهلت اقامه دعوا علیه ظهرنویس

اگر دارنده بخواهد از مسئولیت تضامنی ظهرنویس استفاده کند، باید پس از واخواست، در مهلت قانونی برای طرح دعوا اقدام کند. در مورد سفته ای که باید در ایران پرداخت شود، مهلت اقامه دعوا علیه مسئولان تجاری معمولا یک سال از تاریخ واخواست است.

۴. مهلت های مرتبط با خسارت و تامین خواسته

درخواست خسارت، تامین خواسته و توقیف اموال نیز باید با توجه به وضعیت پرونده، زمان اقدام و مدارک دارنده بررسی شود.

به همین دلیل، بهتر است دارنده سفته بلافاصله پس از عدم پرداخت، موضوع را حقوقی بررسی کند و اقدام را به ماه های بعد موکول نکند.

آیا سفته بدون واخواست قابل مطالبه است؟

بله، اما با محدودیت.

اگر سفته واخواست نشود، دارنده ممکن است همچنان بتواند علیه صادرکننده دادخواست مطالبه وجه بدهد. اما ممکن است امکان استفاده از مزایای تجاری سفته، مانند رجوع به ظهرنویس یا برخی امتیازات مربوط به تامین خواسته، محدود شود.

بنابراین واخواست نکردن به معنای بی ارزش شدن کامل سفته نیست، اما می تواند قدرت پیگیری دارنده را کاهش دهد.

آیا سفته از طریق اجرای ثبت قابل وصول است؟

در بسیاری از موارد، مطالبه وجه سفته از طریق دادگاه انجام می شود و سفته برخلاف چک، معمولا مسیر مستقیم اجرای ثبت ندارد.

اگر دارنده سند لازم الاجرا مانند چک داشته باشد، ممکن است بتواند برخی مسیرهای ثبتی را بررسی کند. برای شناخت بهتر تفاوت مسیر دادگاه و ثبت، مقاله وصول مطالبات از طریق اجرای ثبت را بخوانید.

در مورد سفته، مسیر رایج این است که دارنده دادخواست مطالبه وجه ثبت کند و در صورت وجود شرایط، همزمان درخواست تامین خواسته بدهد.

تامین خواسته در مطالبه وجه سفته

تامین خواسته یکی از ابزارهای مهم دارنده سفته است. اگر دارنده نگران باشد بدهکار اموال خود را منتقل کند، می تواند از دادگاه بخواهد به میزان طلب، اموال بدهکار را توقیف کند.

تامین خواسته ممکن است نسبت به اموالی مانند این موارد انجام شود:

• حساب بانکی

• خودرو

• ملک

• مطالبات بدهکار از دیگران

• سهام یا دارایی های قابل توقیف

اگر نشانه هایی وجود دارد که بدهکار بعد از مطالبه سفته قصد انتقال اموال خود را دارد، موضوع اثبات فرار از دین نیز ممکن است قابل بررسی باشد.

آیا سفته جنبه کیفری دارد؟

در حالت معمول، سفته مانند چک جنبه کیفری ندارد. یعنی دارنده سفته معمولا نمی تواند صرفا به دلیل پرداخت نشدن مبلغ، شکایت کیفری مانند چک بلامحل مطرح کند.

مسیر اصلی مطالبه سفته، حقوقی است. البته اگر در جریان صدور، انتقال یا استفاده از سفته رفتارهایی مانند جعل، خیانت در امانت، کلاهبرداری یا استفاده از سند مجعول مطرح باشد، موضوع باید جداگانه بررسی شود.

بنابراین نباید هر عدم پرداخت سفته را جرم دانست.

سفته حسن انجام کار و مطالبه آن

در روابط کاری، سفته معمولا برای حسن انجام کار یا تضمین تعهدات کارمند گرفته می شود. این سفته ها حساسیت زیادی دارند، چون ممکن است پس از پایان همکاری درباره استرداد یا مطالبه آنها اختلاف ایجاد شود.

برای کاهش اختلاف:

• در قرارداد کار بنویسید سفته بابت ضمانت حسن انجام کار است.

• شماره و مبلغ سفته در قرارداد ذکر شود.

• روی سفته عبارت ضمانت حسن انجام کار نوشته شود.

• از گرفتن سفته سفید امضا خودداری شود.

• پس از پایان همکاری، درباره استرداد سفته رسید گرفته شود.

اگر کارفرما بدون اثبات تخلف، سفته ضمانتی را به اجرا بگذارد یا وجه آن را مطالبه کند، صادرکننده می تواند دفاع کند که سفته بابت پرداخت بدهی نبوده، بلکه فقط برای تضمین تعهد مشخص داده شده است.

اشتباهات رایج در صدور و دریافت سفته

اشتباهات زیر می تواند برای صادرکننده یا دارنده مشکل ایجاد کند:

• امضای سفته سفید

• ننوشته ماندن نام گیرنده وجه

• مشخص نبودن تاریخ پرداخت

• درج نکردن علت ضمانتی بودن سفته

• نگرفتن رسید هنگام تحویل سفته

• بی توجهی به مهلت واخواست سفته

• اقدام دیرهنگام برای مطالبه وجه سفته

• تصور اشتباه درباره کیفری بودن سفته

• اشتباه گرفتن اظهارنامه با واخواست

• مشخص نکردن اینکه امضای پشت سفته ضمانت است یا ظهرنویسی

• اعتماد به سفته بدون قرارداد یا مدرک تکمیلی

اگر سفته گم شود چه باید کرد؟

اگر سفته نزد دارنده گم شود، باید سریع اقدام کند تا از سوء استفاده احتمالی جلوگیری شود. بسته به شرایط، ممکن است لازم باشد از طریق دادگاه یا مراجع مربوط، موضوع مفقودی و جلوگیری از استفاده از سند پیگیری شود.

اگر صادرکننده سفته را پرداخت کرده اما سفته را پس نگرفته باشد، باید رسید پرداخت و مدارک خود را نگه دارد. در پرداخت وجه سفته، بهتر است همزمان اصل سفته مسترد شود یا رسید صریح بابت تسویه و بی اعتباری سفته دریافت گردد.

دفاعیات رایج در دعوای مطالبه وجه سفته

در دعوای مطالبه وجه سفته، خوانده ممکن است دفاعیات مختلفی مطرح کند؛ مانند:

• سفته بابت ضمانت بوده، نه پرداخت بدهی.

• تعهد اصلی انجام شده است.

• مبلغ سفته خلاف توافق تکمیل شده است.

• امضا منتسب به خوانده نیست.

• سفته بدون مجوز تکمیل شده است.

• دارنده حق مطالبه از ضامن یا ظهرنویس را از دست داده است.

• طلب قبلا پرداخت شده است.

• سفته بابت معامله ای بوده که اساسا محقق نشده است.

بنابراین دارنده سفته باید علاوه بر اصل سفته، قرارداد، رسید، اظهارنامه، مکاتبات و سایر مدارک مرتبط را نیز آماده داشته باشد.

نمونه خواسته در دادخواست مطالبه وجه سفته

نمونه کلی خواسته می تواند به این شکل باشد:

«مطالبه وجه سفته به مبلغ … ریال به انضمام خسارت تاخیر تادیه، هزینه دادرسی، حق الوکاله و سایر خسارات قانونی، با درخواست تامین خواسته نسبت به اموال خوانده.»

این فقط نمونه کلی است. متن نهایی دادخواست باید بر اساس نوع سفته، وجود یا عدم وجود واخواست، ضامن، ظهرنویس، قرارداد پایه و مدارک پرونده تنظیم شود.

پرسش های متداول