مهریه یکی از مهم‌ترین حقوق مالی زن در ازدواج است؛ حقی که از زمان عقد ایجاد میشود و مطالبه آن لزوماً به طلاق وابسته نیست. بااین‌حال، نوع مهریه، متن عقدنامه، وضعیت مالی مرد و روش پیگیری قانونی می‌توانند بر زمان و شیوه دریافت آن تأثیر بگذارند. در این راهنما، مفهوم مهریه، تفاوت انواع آن، مراحل مطالبه و نکات مهم قانون مهریه در سال ۱۴۰۵ را به زبان ساده بررسی می‌کنیم.
مهریه چیست و چه زمانی به زن تعلق می‌گیرد؟
مهریه یا صداق مالی است که هنگام ازدواج، به موجب توافق، برای زن تعیین میشود. بر اساس ماده ۱۰۷۸ قانون مدنی، هر چیزی که ارزش مالی داشته و قابل تملک باشد می‌تواند مهریه قرار گیرد؛ از سکه و پول نقد گرفته تا ملک یا مال مشخص دیگر. البته موضوع و مقدار مهریه باید به‌اندازه کافی روشن باشد تا بعدها اختلاف ایجاد نشود.
مطابق ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی، زن به‌محض وقوع عقد مالک مهریه میشود. بنابراین مهریه صرفاً مبلغی برای زمان جدایی نیست؛ زن می‌تواند در دوران زندگی مشترک نیز، با توجه به شرایط پرداخت مندرج در عقدنامه، آن را مطالبه کند. مالکیت مهریه با نحوه وصول آن تفاوت دارد؛ ممکن است اصل حق ثابت باشد، اما دریافت آن به سررسید یا اثبات استطاعت مالی وابسته شود.
انواع مهریه؛ عندالمطالبه، عندالاستطاعه و مؤجل
مهم‌ترین تفاوت انواع مهریه در زمان و شرایط پرداخت آن‌هاست:
|
نوع مهریه |
معنی و شرایط کلی |
|
عندالمطالبه |
زن پس از قابل‌مطالبه شدن دین، هر زمان بخواهد می‌تواند پرداخت مهریه را درخواست کند و اصل مطالبه به اثبات توان مالی مرد مشروط نیست. |
|
عندالاستطاعه |
وصول آن به توانایی مالی مرد وابسته است و اثبات استطاعت مالی در پیگیری آن اهمیت دارد. |
|
مؤجل |
برای پرداخت، زمان معینی در نظر گرفته شده است و اصولاً پیش از فرا رسیدن سررسید، مطالبه آن ممکن نیست. |
مهریه می‌تواند سکه، وجه نقد، ملک یا مال دیگری باشد. در مهریه سکه‌ای، نوع و تعداد سکه‌های نوشته‌شده در عقدنامه اهمیت دارد. در مهریه نقدی نیز قواعد مربوط به محاسبه بر اساس شاخص‌های قانونی مطرح میشود.
نکته کاربردی: قبل از هر اقدام، متن عقدنامه را بخوانید. عبارت «عندالمطالبه» یا «عندالاستطاعه»، تعداد و نوع سکه، شرط پرداخت اقساطی و رسیدهای قبلی می‌توانند مسیر پرونده را تغییر دهند.
تفاوت مهریه در ازدواج دائم و موقت
مهریه فقط به ازدواج دائم اختصاص ندارد. در ازدواج دائم، اگر هنگام عقد مهریه تعیین نشده باشد، اصل عقد صحیح است و بسته به وضعیت زوجین، احکام مهرالمثل یا مهرالمتعه مطرح میشود. اما طبق ماده ۱۰۹۵ قانون مدنی، در ازدواج موقت تعیین مهر از شرایط صحت عقد است و نبود آن موجب بطلان عقد موقت خواهد بود.
مهرالمثل معمولاً با توجه به وضعیت زن، عرف و شرایط مشابه تعیین میشود. مهرالمتعه نیز در وضعیتی مانند طلاق قبل از نزدیکی، زمانی که در عقد دائم مهر تعیین نشده است، با توجه به وضعیت مالی مرد مطرح میشود. این دو اصطلاح را نباید با مهریه تعیین‌شده در عقدنامه یکسان دانست.
مهریه با نفقه و جهیزیه چه فرقی دارد؟
مهریه، نفقه و جهیزیه هر سه با حقوق مالی خانواده ارتباط دارند، اما ماهیت یکسانی ندارند. مهریه حقی است که به سبب عقد ایجاد میشود؛ نفقه هزینه‌های متعارف زندگی است که در شرایط قانونی بر عهده شوهر قرار دارد؛ و جهیزیه اموالی است که مالکیت آنها باید بر اساس اسناد و دلایل مربوط بررسی شود. اجرت‌المثل نیز حقی جداگانه است که در صورت تحقق شرایط قانونی قابل مطالبه خواهد بود.
بنابراین مطالبه مهریه به‌تنهایی به معنی دریافت نفقه معوقه یا استرداد جهیزیه نیست. هر موضوع ممکن است مدارک و مسیر قانونی مخصوص خود را داشته باشد.
شرایط قانونی مطالبه مهریه
آیا زن بدون طلاق می‌تواند مهریه بگیرد؟ بله. برای مهریه عندالمطالبه، ادامه زندگی مشترک مانع مطالبه نیست. همچنین طلاق، ازدواج مجدد زن یا گذشت زمان به‌تنهایی باعث از بین رفتن اصل طلب مهریه پرداختنشده نمی‌شود. البته باید بررسی شود آیا مهریه قبلاً پرداخت، ابراء یا به شکل معتبر دیگری تسویه شده است یا نه.
مهریه در طلاق قبل از نزدیکی: مطابق ماده ۱۰۹۲ قانون مدنی، اگر مهر تعیین شده باشد و طلاق پیش از نزدیکی رخ دهد، زن مستحق نصف مهریه است. این حکم را نباید به همه موارد فسخ نکاح یا همه وضعیت‌های عقد تعمیم داد؛ برای آنها قواعد جداگانه‌ای وجود دارد.
حق حبس زن: ماده ۱۰۸۵ قانون مدنی در شرایطی به زن اجازه می‌دهد تا هنگام دریافت مهریه حال، از ایفای وظایف زناشویی خودداری کند، بدون اینکه صرف استفاده درست از این حق، نفقه او را ساقط کند. بااین‌حال، طبق ماده ۱۰۸۶، اگر زن پیش از دریافت مهر به اختیار خود وظایف مربوط را انجام داده باشد، امکان استفاده بعدی از حق حبس محدود میشود. تشخیص این شرایط در پرونده واقعی نیازمند بررسی دقیق است.
بخشش یا ابراء مهریه: زن می‌تواند با اراده آزاد درباره مهریه خود تصمیم بگیرد، اما آثار «ابراء»، «بذل»، «هبه» و «اقرار به دریافت» یکسان نیست. به همین دلیل پیش از امضای هر توافق‌نامه، باید نوع سند و امکان یا عدم امکان رجوع از آن روشن شود.
مراحل مطالبه مهریه از طریق ثبت یا دادگاه
در مورد عقدنامه رسمی، برای پیگیری مهریه دو مسیر مهم وجود دارد. انتخاب مسیر مناسب به شرایط سند، وجود اموال قابل توقیف، نوع خواسته و وضعیت پرونده بستگی دارد.
۱. مطالبه مهریه از طریق اجرای ثبت
چون سند رسمی ازدواج قابلیت صدور اجراییه دارد، زن می‌تواند از دفتر ازدواج مربوط تقاضای اجراییه کند. پس از طی مراحل ابلاغ، در صورت پرداخت‌نشدن بدهی، امکان پیگیری شناسایی و توقیف اموال قابل توقیف از مسیر اجرای ثبت وجود دارد. برخی اموال نیز در زمره مستثنیات دین قرار می‌گیرند و توقیف آنها مجاز نیست.
این مسیر ممکن است در پرونده‌هایی که سند رسمی و دارایی قابل شناسایی وجود دارد، مناسب باشد؛ اما لزوماً در همه پرونده‌ها سریع‌تر یا کم‌هزینه‌تر نیست.
۲. مطالبه مهریه از طریق دادگاه
زن می‌تواند دادخواست مطالبه مهریه را از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت و پرونده را در مرجع صالح پیگیری کند. در این مسیر، امکان طرح درخواست‌هایی مانند تأمین خواسته، در صورت وجود شرایط قانونی، نیز قابل بررسی است. مطابق نظریه مشورتی اداره حقوقی قوه قضاییه در ۴ اسفند ۱۴۰۳، مراجعه ابتدا به اجرای ثبت برای طرح دادخواست مهریه در دادگاه، الزام عمومی ندارد.
برای ثبت دادخواست و پیگیری ابلاغیه‌ها، داشتن حساب کاربری قضایی ضروری است. توضیحات لازم را در راهنمای سامانه ثنا آوپ بخوانید.
مدارک لازم برای مطالبه مهریه
- اصل یا رونوشت معتبر سند ازدواج و اطلاعات هویتی متقاضی؛
- مدارک مربوط به پرداخت قبلی، توافق، ابراء یا بخشش احتمالی مهریه؛
- اطلاعات دارایی‌های قابل شناسایی زوج، در صورت دسترسی قانونی؛
- وکالت‌نامه، اگر پرونده توسط وکیل پیگیری میشود؛
- در مطالبه از ترکه متوفی، مدارک مربوط به فوت و وضعیت وراث یا ترکه، حسب نیاز پرونده.
مهریه چند سکه است؟ قانون ۱۱۰ سکه و بحث ۱۴ سکه در ۱۴۰۵
۱۱۰ سکه سقف تعیین یا مطالبه مهریه نیست. طبق ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده، این عدد به مقررات ضمانت اجرای وصول مربوط است. اگر مهریه مثلاً ۳۰۰ سکه باشد، زن اصولاً حق مطالبه تمام مهریه مقرر را دارد؛ ولی درباره بخش مازاد بر ۱۱۰ سکه، اثبات توانایی مالی مرد در چارچوب ماده یادشده اهمیت ویژه پیدا می‌کند.
در سال ۱۴۰۵ بحث کاهش برخی ضمانت‌اجراها به ۱۴ سکه در قالب طرح اصلاح قانون مطرح شد. مصوبه مجلس در شهریور ۱۴۰۵ با ایراد شورای نگهبان مواجه شد؛ بنابراین نباید صرف خبر تصویب در مجلس را به معنی لازم‌الاجرا شدن قطعی قانون ۱۴ سکه دانست. پیش از تصمیم حقوقی باید آخرین متن ابلاغ‌شده قانون بررسی شود.
آیا نپرداختن مهریه باعث زندان میشود؟
بازداشت بابت محکومیت مالی نه خودکار است و نه صرفاً به دلیل بالا بودن تعداد سکه‌ها رخ می‌دهد. مقررات قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی، امکان شناسایی اموال، رسیدگی به اعسار، مهلت‌ها و سایر شرایط قانونی در تصمیم قضایی مؤثرند. اگر دادگاه اعسار مرد را بپذیرد، ممکن است برای پرداخت مهریه اقساط تعیین شود. از طرف دیگر، درخواست اعسار به‌تنهایی به معنای از بین رفتن بدهی نیست.
محاسبه مهریه به نرخ روز چگونه است؟
اگر مهریه تعداد مشخصی سکه باشد، ارزش تقریبی ریالی آن با توجه به تعداد، نوع سکه و قیمت روز محاسبه میشود؛ هرچند اصل تعهد همان تعداد و نوع سکه مندرج در سند است. برای برآورد اولیه میتوانید از ابزار محاسبه آنلاین مهریه در آوپ استفاده کنید.
اگر مهریه وجه رایج باشد، تبصره ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی درباره محاسبه متناسب با شاخص سالانه بانک مرکزی، با درنظرگرفتن توافق معتبر احتمالی طرفین، اعمال میشود. محاسبه وجه نقد بر اساس شاخص قانونی با ضرب تعداد سکه در قیمت بازار یکسان نیست. برای اقدام قضایی، رقم نهایی باید بر مبنای قواعد مربوط به همان نوع مهریه بررسی شود.
هزینه مطالبه مهریه و توقیف اموال
هزینه پرونده به روش پیگیری، میزان خواسته، تعرفه‌های مربوط، هزینه‌های کارشناسی احتمالی و حق‌الوکاله توافقی بستگی دارد. به همین دلیل درج یک مبلغ ثابت برای همه پرونده‌ها دقیق نیست. اگر پرداخت هزینه دادرسی برای متقاضی دشوار باشد، امکان بررسی مقررات مربوط به اعسار از هزینه دادرسی وجود دارد.
در مطالبه مهریه، توقیف دارایی‌های قابل شناسایی ممکن است به وصول طلب کمک کند، اما همه دارایی‌های مرد قابل توقیف نیستند. همچنین صرف اطلاع از داشتن خودرو، خانه یا حساب بانکی برای توقیف کافی نیست؛ باید اطلاعات قابل استناد ارائه شود و مقام صالح دستور قانونی بدهد. انتقال اموال برای فرار از پرداخت دین نیز ممکن است تحت شرایط خاص، آثار حقوقی یا کیفری داشته باشد.
چند اشتباه رایج در پرونده‌های مهریه
- امضای سند ابراء یا تسویه بدون خواندن دقیق متن و آگاهی از آثار آن؛
- تصور اینکه با رسیدن به عدد ۱۱۰ سکه، باقی مهریه از بین میرود؛
- اشتباه گرفتن ارزش روز سکه با شیوه قانونی محاسبه مهریه وجه نقد؛
- اتکا به اطلاعات شفاهی درباره دارایی‌های طرف مقابل بدون مدارک معتبر؛
- طرح درخواست نامناسب، بدون بررسی تفاوت مسیر ثبت و دادگاه.
اگر اختلاف مالی پیچیده است یا چند خواسته خانوادگی هم‌زمان مطرح شده، بررسی مدارک با وکیل می‌تواند از هزینه و رفت‌وآمد اضافی جلوگیری کند. برای آشنایی با موضوعات مرتبط، مقاله حقوقی طلاق را نیز ببینید.
پرسش‌های متداول درباره مهریه
آیا مهریه بعد از طلاق یا ازدواج مجدد زن قابل مطالبه است؟
بله. اگر مهریه پرداخت یا به شکل معتبر ساقط نشده باشد، طلاق و ازدواج مجدد زن به‌خودی‌خود مانع مطالبه آن نیست.
اگر مرد فوت کند، مهریه چه میشود؟
مهریه پرداختنشده از دیون متوفی به شمار میرود و اصولاً پیش از تقسیم ترکه، از اموال بهجامانده با رعایت مقررات مربوط پرداخت میشود. مسئولیت وراث نسبت به ترکه باید از مسئولیت شخصی آنها تفکیک شود.
اگر مرد توان پرداخت یکجای مهریه را نداشته باشد چه میشود؟
بسته به نوع مهریه و مدارک مالی، امکان طرح دعوای اعسار و درخواست تقسیط مطرح است. تصمیم نهایی با مرجع قضایی است و اصل بدهی با تقسیط از بین نمی‌رود.
آیا زن برای مطالبه مهریه حتماً باید طلاق بگیرد؟
خیر. مهریه عندالمطالبه در طول زندگی مشترک هم قابل مطالبه است و به درخواست طلاق وابسته نیست.
آیا می‌توان بدون مراجعه به اجرای ثبت دادخواست مهریه داد؟
بر پایه نظریه مشورتی اداره حقوقی قوه قضاییه در اسفند ۱۴۰۳، مراجعه مستقیم به دادگاه برای مطالبه مهریه امکان‌پذیر است. بااین‌حال، انتخاب مسیر مناسب به شرایط پرونده وابسته است.
جمع‌بندی
مهریه حقی مالی است که با عقد ازدواج ایجاد میشود، اما شرایط دریافت آن در هر پرونده ممکن است متفاوت باشد. پیش از اقدام، نوع مهریه و شروط عقدنامه را بررسی کنید، مدارک پرداخت و دارایی‌ها را نگه دارید و درباره آثار حقوقی بخشش یا توافق مالی تصمیم شتاب‌زده نگیرید. در صورت نیاز به بررسی تخصصی عقدنامه، انتخاب مسیر مطالبه یا پاسخ به اختلاف‌های مالی، میتوانید از مشاوره حقوقی آوپ استفاده کنید.
منابع قانونی: مواد ۱۰۷۸ تا ۱۱۰۱ قانون مدنی، ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده، قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی و نظریه مشورتی شماره ۷/۱۴۰۳/۷۵۹ اداره کل حقوقی قوه قضاییه. این مطلب برای آگاهی عمومی است و جایگزین بررسی پرونده توسط وکیل نیست.
برای ارتباط با وکلای مجرب در تمامی زمینه مهریه میتوانید از دکمه زیر استفاده کنید: